Manastir Žiča je manastir Srpske pravoslavne crkve koji se nalazi u blizini grada Kraljeva. Manastir, zajedno sa crkvom Svetog Spasa je sagradio prvi kralj Srbije, Stefan Prvovenčani. Manastir je uništen u 13. veku, ali je ponovo sagradio kralj Stefan Milutin početkom 14. veka.

Istorija manastira Žiče počela je onog trenutka kada je sedamanestogodišnji Rastko Nemanjić odlučio da napusti dvor svog oca Stefana Nemanje i posveti se monaškom životu na Svetoj gori Atoskoj. Kada se početkom XIII veka vratio sa Svete gore u Srbiju sa moštima svetog mu roditelja Simeona Mirotočivog, srpska država je bila potrešena sukobom između Stefana i Vukana. Pomirivši zavađenu braću Sveti Sava je zajedno sa Stefanom odlučio da sagradi manastir Žiču kao srpsku carsku lavru. Mesto na kom se gradio manastir bilo je podjednako udaljeno i od Carigrada i od Rima, što je tumačeno tako da je Srbija na raskršću između pravoslavnog Istoka i rimokatoličkog Zapada. Crkva u manastiru Žiči koja je posvećena Hristovom Vaznesenju (Sveti Spas) građena je oko dvadeset godina. Crkva je kao celina predstavljala ne samo manastirski hram već i katedralu prvog srpskog arhiepiskopa. U građenju crkve uočavaju se novine u odnosu na hramove iz vremena Stefana Nemanje. 

Uz pripratu su bile dodate kapele sa kupolicama i malim tremovima dok je zapadna fasada oblikovana kao pročelje trobrodne bazilike. Kao arhimandrit manastira Studenice Sveti Sava je krenuo 1219. godine u Nikeju, tadašnju prestonicu vaseljenskog patrijarha i vizantijskog cara. Patrijarh Manojlo Saranten Haritopul i car Teodor I Laskaris dodeljuju arhimandritu Savi “Akt o autokefalnosti srpske crkve”, hirotoničući ga na Cveti 1219. godine za prvog srpskog arhiepiskopa. Manastir Žiča postaje sedište srpske arhiepiskopije. 

U manastiru Žiči je već 1220. godine arhiepiskop Sava hirotonisao osmoricu episkopa, da bi 1221. godine na Saboru duhovne i svetovne vlastele krunisao svog brata Stefana za prvog srpskog kralja. “Kralj se toga dana neiskazanom radošću radovaše, ne radi venca kraljevskog, već radi toga što se sa svih strana skupilo mnoštvo naroda koji su došli da vide kako je njegova crkva krasna. Crkva je bila veličanstvena tako da je svaki koji ju je video, mislio da je to zemljsko nebo.” 

Kada se arhiepiskop Sava 1220. godine vratio iz Nikeje u Srbiju došlo je i do izvesnih promena u arhitektonskom izgledu crkve u Žiči. Sa zapadne strane je dozidana spoljašnja priprata sa četiri stuba i devet traveja, nad njom ima katihumena, a ispred nje visoko zvonik. 

Po svemu sudeći tada je porušen zid između zapadnog traveja crkve i stare priprate, a uz oltar crkve su izgrađeni proskomidija i đakonikon. U trećoj deceniji XIII veka crkva je premalterisana i obojena u crveno. Verujući da crkva počiva na krvi mučenika, što je na Svetoj gori bilo oživotvoreno u crveno obojenom licu hramova kao što su Lavra i Vatoped, Sveti Sava je zahtevao od majstora da Crkvu Svetog Spasa oboje na isti način. 

Povelje kralja Stefana Prvovenčanog (1196-1228) i njegovog sina, kralja Radoslava (1228.-1234.), spadaju u najstarije istorijske izvore o manastiru Žiči. Nadalje u drugoj, odnosno trećoj deceniji XIII veka ove povelje su prepisane u XIV veku na zidove prolaza, ispod kule i na ulazu u crkvu. 

Poveljama blagočestivih i hristoljubivih srpskih kraljeva manastiru Žiči je darovano preko 57 sela, 8 planina i 217 porodica. Blagodareći kralju Stefanu Prvovenčanom Žiča je imala jednu od najbogatijih riznica u kojoj su se nalazili riza i pojas Presvete Bogorodice, deo Časnog Krsta, desna ruka i deo glave Svetog Jovana Preteče, mošti svetih apostola i mučenika, ikone, zlatne sasude i odežde. 

U poslednjim decenijama XIII veka Žiča je oskrnavljena i razrušena posle pustošenja Tatara i njihovih vazala Drmana, Kudelina i kneza Šišmana. Sedište arhiepiskopije je bilo preneto u Peć ali je srpski kralj Stefan Uroš II Milutin (1282.-1321.) preduzeo radove na obnovi razrušenog manastira. 

Za vreme otomanske vlasti manastir je često bio na meti napada. Preko 150 godina crkva manastira Žiče je bila bez krovnog pokrivača. 

U jednom zapisu iz 1829. godine govori se da je Žiča samo jedna velika ruševina. Obnova zapuštenog manastira započinje od 1855. godine zahvaljujući trudoljubivom episkopu Joanikiju Neškoviću. Već 1882. godine u Žiči je krunisan kralj Milan Obrenović. Najveće stradanje Žiča je doživela za vreme Drugog svetskog rata kada su Nemci bombardovali manastir. 

Deo severnog zida je do temelja porušen a svi objekti koji su se nalazili oko crkve bili su zapaljeni. Nakon bombardovanja je vladika žički Nikolaj Velimirović odveden u koncentracioni logor Dahau. Nekoliko decenija kasnije, u proleće 1999. godine tokom NATO-agresije na SR Jugoslaviju u blizini manastira Žiče palo je nekoliko projektila koji nisu oštetili manastir. Restauracija i obnova manastira Žiče koja je započela 1987. godine još je u toku. U periodu 2006 – 2008. godine obeležava se osam vekova postojanja manastira Žiče nizom kulturnih događaja, a planirano je da se u tom periodu završi i uređivanje manastirskog kompleksa i objekata.

Bogorodičina crkva podignuta je oko 1330. godine, sa južne strane matičnog hrama Svetih Apostola, kao pandan Svetom Dimitriju, a po nalogu pećkog arhiepiskopa i uglednog književnika Danila II (1324-1337). Smatra se da je on, ubrzo po stupanju na presto Svetog Save, krenuo sa radovima na arhiepiskopiji. Osnova hrama je razvijeni krst sa osmostranom kupolom koju nose četiri slobodna stupca. Hram je podeljen u tri duži. Dvodelni prozori – bifore, na istočnoj i južnoj fasadi odlikuju se gotičkim elementima.

U severozapadnom uglu hrama nalazi se veliki ružičasti sarkofag od mermera u kome se nalaze mošti arhiepiskopa Danila.

Hram je živopisan u četvrtoj deceniji 14. veka, takođe ktitorstvom arhiepiskopa Danila Drugog, o čemu svedoči i ktitorska kompozicija na zapadnom zidu hrama. Središnji prostor posvećen je Bogorodici, zaštitnici ovog hrama. Slikarstvo Bogorodičine crkve je delo više ruku.

O vremenu nastanka živopisa svedoče portreti Danila II. Prvi od tri portreta izveden je na istočnom zidu priprate, nad ulazom u Bogorodičinu crkvu.

Na južnoj strani zapadnog zida Bogorodice Odigitrije predstavljena je ktitorska kompozicija, gde je Danilo predstavljen u velikoshimničkoj rizi, preko koje je mandija ukrašena “rekama”, prugama koje su znak arhipastirskog dostojanstva. Čini se da neuobičajen izbor odežde jeste odraz monaških shvatanja ktitorovih, o kojima svedoči i namena crkve u kojoj je u upotrebi bio grčki jezik, prema svetogorskoj sredini u kojoj je Danilo proveo dobar deo života. Danilo II, posredstvom proroka Danila, prinosi Bogorodici sa Hristom zdanja koja je on sam podigao: crkvu Bogorodice Odigitrije, crkvicu Svetog Nikole, spoljnu pripratu i trem, koji su predstavljeni sa južne strane.

Posle smrti Danila II, njegovi naslednici dali su da se još jednom predstavi njegov lik sa Svetim Nikolom, nad sarkofagom.

Ktitor bočne crkve Svetog Dimitrija je arhiepiskop Nikodim. Podignuta je u vreme od 1316. do 1321, a oslikana u periodu 1322. – 1324. godine.

Crkva je skromnih dimenzija, u obliku sažetog upisanog krsta sa polukružnom apsidom i velikom osmostranom kupolom. Zidana je naizmenično kamenom i opekom. Ulaz čini skladan kameni portal izveden u klasicističkom duhu. Delovi dekorativne plastike nalaze se na oltarskoj pregradi, a na zapadnoj apsidi je dvodelni prozor sa gotičkim odlikama.

U ovom hramu, u mermernim sarkofazima, počivaju mošti patrijarha Jefrema i Save IV.

Fresko-slikarstvo u crkvi Svetog Dimitrija izvedeno je zaslugom arhiepiskopa Joanikija. Freske obuhvataju ciklus iz života Svetog Dimitrija, vaseljenske sabore i dva srpska sabora: Sv. Save iz 1220. godine na zapadnoj strani i “Bogosaboran sabor Simeona Nemanje i Uroša II (Milutina)”, na istoku. Oni podvlače sabornost Pećke patrijaršije i kao da najavljuju prostranu sabornu dvoranu podignutu da prigrli sva crkvena zdanja.

Sakralno osvetljenje svih crkava Manastira Pećke patrijaršije, realizovan je uz kontinuiranu saradnju sa stručnjacima Zavoda za zaštitu spomenika kulture Republike Srbije a po želji sveštenstva i njegove Svetosti Patrijarha srpskog gospodina Porfirija. Posebno Važan deo ovog kompleksnog projekta je bila crkva Svetih Apostola, kao centralna crkva. Projektni deo je trajao četiri mesaca a sama realizacija oko šest meseci. U crkvi Svetih Apostola primenjeni su minijaturni sistemi na niskonaponskim strujnim šinama 48V iGuzzini Superrail, sa reflektorima Palco i Robin malih dimenzija, ofarbanim u posebno izabrane boje da bi bili što manje nametljivi vernicima i posetiocima. Sakralna iluminoznost postugnuta je indirektnim prosvetljavanjem svodova crkve sa direktnim naglašavanjem Ikonostasa ali i važnih fresaka i relikvija. Korišćeni su specijalni dodaci za kontrolu svetlosnog snopa, eliminaciju bljeska u kombinaciji sa KNX DALI upravljenjem svetlosnih scena. Izrađena je i posebna konstrukcija kao nosač šinskog sistema, vidljivi ali nenametljivi deo tehnologije koju koristimo u našem vremenu bez ikakvog pokušaja integracije sa srpskom sakralnom arhitekturom 13.og veka ali uz svo poštovanje iste. Postignut je potpuni podsticaj sveštenstva i vernika u momentima duhovne konteplacije, a za posetioce neizmeran izvor srpskog srednjovekovnog slikarstva.